Op het seminarie naar aanleiding van vijftien jaar MediaSpecs nodigde die laatste Niels Famaey (Roularta), Pieter Knapen (Raad voor de Journalistiek) en Bart Pattyn (KU Leuven) uit om in debat te gaan over onder meer fake news, nieuwe vormen van journalistiek en een gedeelde betrokkenheid als samenleving. Verslag aan de hand van vijf vragen.
Niels Famaey, Publisher News & Business bij Roularta Media Group, Pieter Knapen, Secretaris–generaal en ombudsman bij de Raad voor de Journalistiek, en Bart Pattyn, ethicus en moraalfilosoof aan de KU Leuven. Dat waren de drie deelnemers aan het debat over fake news, in goede banen geleid door Eveline De Ridder, Partner & Founder van Whyte. Het hele debat meegeven zou ons wat ver leiden, vandaar een samenvatting aan de hand van de vijf cruciale vragen tijdens het gesprek.
Hoe schadelijk is fake news voor de samenleving?
Bart Pattyn: We associëren fake news vaak met obscure websites waarop complottheorieën en ander naar nieuws de wereld wordt ingestuurd. In Europa blijkt dat effect daarvan niet erg groot, net zoals al wetenschappelijk is aangetoond dat die zogenaamde echokamers niet heel schadelijk zijn. Veel van dat fake news wordt eigenlijk gefaciliteerd door sensationele verhalen en andere clickbait artikels die in de traditionele media verschijnen. Wat wel waar is, is dat een bepaald deel van de mensen die gefrustreerd zijn dat complotnieuws gebruikt om te revolteren. We denken dat we dat met factchecking kunnen counteren, maar dat brengt in feite weinig zoden aan de dijk, net omdat de drijfveer om dat nepnieuws te omarmen emotioneel is.
Niels Famaey: Fake news is een georganiseerd probleem op wereldschaal dat verder gaat dan enkel die obscure websites. Je kan het ook gewoon kopen, bijvoorbeeld om je organisatie in een ander daglicht te plaatsen en om bepaalde politieke partijen of ideeën anders te positioneren. Je kan het vinden op nichefora, op sociale media en het kan zelfs verspreid worden door de socialemediakanalen van traditionele media. Bij Roularta focussen we in print al een decennium op een factcheck rubriek en sinds 2020 doen we dat ook online. Het heeft wel effect. De aanpak bestaat er nu vooral in om de mensen die met dat fake news in aanraking zouden kunnen komen, te ‘vaccineren’, eerder dan de mensen die het nepnieuws verspreiden te bekeren.
Percipieert de burger de traditionele media nog als geloofwaardig?
Niels Famaey: De Vlaamse overheid heeft in het kader van het project Desinformatie gepubliceerd dat een op de twee Vlamingen wantrouwig staan ten opzichte van de traditionele media. De helft van de Vlamingen zou ook al fake nieuws zijn tegengekomen in die media. We moeten ook goed kijken naar hoe jongeren omgaan met media. In de VS haalt een op de drie personen onder de 28 jaar zijn nieuws van TikTok; in Europa is dat een kwart van de jongeren. Als je alle sociale media in rekening brengt, zit je bijna aan een op de twee jongeren. Sociale media bieden momenteel geen verdienmodel voor Roularta, maar we moeten daar toch een antwoord op vinden, meer bepaald door nieuwe businessmodellen binnen de journalistiek te bedenken. Verder moeten we elke dag de rots in de branding zijn voor onze lezers. Daarbij is nieuwsmoeheid een belangrijk aspect dat we moeten tackelen. Het wordt een mooie uitdaging om daarmee om te gaan als mediabedrijf.
Pieter Knapen: Onafhankelijkheid wordt te vaak verward met onpartijdigheid. We moeten van journalisten een waarheidsgetrouwe berichtgeving verwachten, maar natuurlijk mag een journalist ook een mening hebben en die neerschrijven, maar wel in een onafhankelijke positie. Dat moet een eigen gevormde overtuiging zijn en een journalist mag dus niet de spreekbuis zijn van zijn baas, van adverteerders, van politici, voetbaltrainers, rechters, … Ik durf overigens te betwisten of die geloofwaardigheid van nieuws zo fel achteruitgaat. Op grote crisismomenten zie je een piek in de kijk- en leescijfers van de gevestigde media. Verder geloof ik dat transparantie meer en meer opgang maakt. ‘Transparency is the new objectivity.’ Dat gaat over de manier waarop je als journalist werkt, hoe je gefinancierd wordt, wie je bronnen zijn als je die mag bekendmaken.
Bart Pattyn: Ik ben er niet zo zeker van dat journalisten altijd goed hun werk doen. Ik moet vaak denken aan wat Noël Devisch, de voormalige voorzitter van de Boerenbond, eens zei over kranten: “Ik vind die kranten echt goed gemaakt en die krantenartikelen interessant, behalve als het gaat over zaken waar ik iets van ken.” Ik lees vaak artikels die maar half juist zijn, die snel bij elkaar zijn gesprokkeld, niet genoeg uitgespit of niet goed gebracht. Dat heeft ook te maken met de tijdsdruk en met het feit dat men wil scoren. Dat zijn toch zaken die uitgevers beter moeten bewaken.
Welke nieuwe vormen van journalistiek en reclame zien jullie opduiken?
Niels Famaey: We zien pure journalistiek evolueren naar ‘entrepreneurial journalism’ of naar ‘solution journalism’, waar je oplossingen gaat aanreiken aan de lezer. Het is een soort van servicejournalistiek waarbij je zorgt voor een geïntegreerde omgeving. Dat kan interessant zijn voor de adverteerder, maar ook gevaarlijk voor de geloofwaardigheid. Je voelt overigens dat grote mediagroepen aan het zoeken zijn naar nieuwe businessmodellen. The New York Times evolueert meer en meer naar een soort ‘compagnon de route’ voor zijn lezers. Het begeleidt hen gedurende de dag, en dat op het vlak van gaming, recepten, … Native advertising wordt momenteel nog duidelijk gelabeld als reclame. Maar ik weet niet in welke mate die grens zal opschuiven…
Pieter Knapen: Ik heb ooit de term ‘branded journalism’ gehoord. Dat is echt een contradictio in terminis. Als je in opdracht voor merken schrijft, ben je niet meer met journalistiek bezig. Dat soort content moet gelabeld blijven als native advertising.
Welke rol zal AI spelen op de redacties?
Pieter Knapen: Het gebeurt nog heel weinig, maar iedereen verwacht het wel snel. Twee jaar geleden zijn we bij de Raad voor de Journalistiek gestart met het opstellen van een richtlijn rond AI in journalistiek. Ze bestaat uit twee kernelementen: de verantwoordelijkheid voor wat je publiceert, blijft altijd bij de redactie en daarnaast de transparantie over het feit of een stuk door AI is gemaakt. Er zijn twee belangrijke uitdagingen vooraleer we met AI aan de slag kunnen gaan. Je moet allereerst weten hoe het AI-systeem functioneert. Daarnaast moet de database die gekoppeld is aan het AI-systeem divers genoeg zijn. Onlangs was er een test met een AI-systeem dat tekeningen kon genereren. De vraag was om een tekening van een dokter te maken en op 99% van de tekeningen die het systeem genereerde, bleek een witte man te staan…
Niels Famaey: AI is nu nog vaak een generator van tekst. Die tools plukken tekst in bepaalde ruimtes van het web en ze zullen er vervolgens een tekst mee construeren. De AI tool checkt geen bronnen, je kan de bronnen niet zien en hij kan fake news niet van waarheidsgetrouw nieuws onderscheiden. En dan zwijg ik nog over deep fake en voice cloning tools. Daar schuilen gevaren in, maar anderzijds zijn er ook heel wat opportuniteiten. Als je dankzij AI artikels kan maken, zullen onze journalisten meer tijd hebben voor onderzoek en nieuwsberichtgeving, en dus niet content reproduceren die elders al bestaat. Ik zou AI als uitgever wel pas beginnen gebruiken als ik de bronnen ervan kan verifiëren.
Bart Pattyn: Door de snelle ontwikkelingen binnen AI is er nog nooit zoveel aandacht geweest voor de waarheidsgetrouwheid van nieuwsartikels. De bronvermelding is overigens een kwestie van tijd. Dat zal er snel aankomen.
Zullen de media in de toekomst een gedeelde betrokkenheid kunnen blijven creëren?
Pieter Knapen: Ik kijk positief naar de toekomst. Er is op redacties meer aandacht voor ethiek en deontologie dan vroeger. Als je niet blijft investeren in geloofwaardig en waarheidsgetrouw onafhankelijk nieuws en als het onderscheid tussen fake news en journalistiek of tussen reclame en journalistiek onduidelijk wordt, waarom zouden mensen dan nog journalistieke producten kopen of lezen? Daarom denk ik dat mediabedrijven hun businessmodellen zullen blijven enten op die journalistiek.
Bart Pattyn: Ik ben pessimistischer. Binnenkort zijn er verkiezingen en in Vlaanderen denk ik niet dat die de juiste kant op gaan. Daarnaast komt er een uitdagende energiereconversie op ons af en is er het migratievraagstuk. Ik zie niet genoeg publiek draagvlak om op een redelijke manier met die uitdagingen om te gaan. Dat is zeker niet alleen de schuld van de media. Dat heeft ook te maken met het feit dat vele mensen zich niet goed voelen in de samenleving en niet het gevoel hebben dat ze op de een of andere manier belangrijk zijn. Er zal dus ook op andere strategieën gewerkt moeten worden.
Niels Famaey: We moeten blijven investeren in de geloofwaardigheid van het nieuws. Wel moeten we naar modellen evolueren waar mensen voor willen betalen. En daar maak ik me zorgen over, aangezien een groot deel van de mensen en zeker jongeren niet willen betalen voor nieuws…
Wat nu?
De traditionele journalistiek wordt anno 2023 geconfronteerd met een paar prangende uitdagingen: fake news, clickbait, de opkomst van robotjournalistiek (lees er meer over: Robotjournalistiek op redacties: een kans of bedreiging? – Magazine Media) en andere AI-tools, een verhoogd wantrouwen bij de malcontenten in onze maatschappij voor de gevestigde mediabedrijven of de ‘mainstream media’, de moeilijkheid om (jonge) lezers te laten betalen voor nieuws, … De nieuwsuitgevers zoeken naar oplossingen voor elk van die kwesties. Nieuwe businessmodellen en vormen van journalistiek lijken daarbij de voorkeur weg te dragen. Ook al houdt dat een niet ondenkbaar risico in voor de geloofwaardigheid van journalistiek, toch mogen we optimistisch zijn. Het recente verleden heeft al meermaals bewezen dat onze nieuwsuitgevers menig bedreiging hebben weten om te zetten in een troef. Dat zou de komende jaren ook bij deze uitdagingen het geval moeten zijn.
Zin om meer te lezen?
