Als ‘vierde macht’ heeft de pers traditioneel de reputatie een belangrijke maatschappelijke rol te vervullen. In tijden van sociale media, deepfakes en factchecking ondergaat de sociale relevantie echter een gedaanteverandering. Hoe ziet de maatschappelijke impact van onze persmerken er anno 2024 uit? Charlotte Michils van journalistenvereniging VVJ/AVBB zorgt voor duiding.
1. Sterker contextualiseren
Persmerken zijn en blijven een belangrijke bron van nieuws en informatie voor het grote publiek. Ze voorzien lezers van actuele gebeurtenissen, achtergrondinformatie en analyses, waardoor mensen geïnformeerd blijven over wat er in hun land en de wereld gebeurt. De opkomst van sociale media heeft voor andere belangrijke actoren een kanaal gecreëerd waarmee ze rechtstreeks hun publiek aanspreken. Denk aan politici die via sociale media een achterban opbouwen en die op zijn Donald Trumps zelfs aanzetten tot het wantrouwen van de klassieke media.
Net daarom wint het creëren van context aan belang, zegt Charlotte Michils, algemeen secretaris van VVJ/AVBB. “De pers speelt nog steeds een belangrijke rol en heeft nog steeds die megafoon van voorheen, maar bevindt zich vandaag effectief in een andere constellatie”, klinkt het. “In een veranderende omgeving is het interpreteren en contextualiseren van een boodschap belangrijk. Informatie verzamelen en doorgeven aan de lezers gaat hand in hand met het interpreteren van die informatie en met het zorgen voor een kritische benadering en tegenstemmen.”
2. Een veranderende wereld begrijpbaar maken
Het punt van Michils klinkt vertrouwd en sluit aan bij het discours dat een vrije pers een essentiële hoeksteen is voor een goed functionerende democratie. Persmerken bieden een platform voor verschillende standpunten en meningen, waardoor burgers geïnformeerde keuzes kunnen maken. Dat komt van pas bij verkiezingen, bij het deelnemen aan openbare debatten of om beter vat te krijgen op macrogebeurtenissen die het dagelijkse leven beïnvloeden.
De felle inflatie van de voorbije jaren was daarvan een uitstekend voorbeeld. In Frankrijk toonde een onderzoek van Kantar en ACPM (het Franse CIM) bij bijna 2.000 respondenten dat pers het belangrijkste medium was om zich te informeren over de voedselinflatie. Opmerkelijk is dat de studie ook aanstipte dat reclame in de pers zich op dat vlak weet te onderscheiden van reclame in andere media. De pers toont zich namelijk het belangrijkste medium waarin advertenties informatie geven over de kwaliteit en samenstelling van producten, prijzen en promoties of helpen om tegen de beste prijs te kopen.
3. Jongeren mediawijs maken
Een gedegen aankoopbeslissing in de supermarkt is één iets, maar in het verkiezingsjaar 2024 hebben persmerken uiteraard een functie te vervullen in het informeren van de kiezer. “Kijken we bijvoorbeeld naar jonge kiezers, dan stelt zich de vraag hoe je jongeren meer bewust kan maken van bijvoorbeeld fake nieuws en hen kan sensibiliseren rond desinformatie”, zegt Charlotte Michils. “Jongeren mediawijs maken is een heel belangrijke taak. Voor pers is daar een grote rol weggelegd. Persmerken kunnen het kritisch denken aanscherpen en jongeren leren hoe je informatie kan challengen. In verkiezingsdebatten waarin statements heen en weer vliegen, is het belangrijk om kritisch te leren kijken naar wat daar wordt gezegd. Pers helpt daarbij om de focus te houden en om de échte maatschappelijke vragen verder uit te spitten.”
4. Meer aandacht voor factchecking
De redenering van Michils gaat uiteraard niet enkel op voor jongeren. In een tijdperk van toenemende desinformatie en nepnieuws spelen persmerken een cruciale rol bij het verifiëren van feiten en het weerleggen van onjuiste informatie. Ze helpen bij het handhaven van de waarheid en het bevorderen van feitelijke discussies.
“De rol van de journalist zal anders worden”, vindt Charlotte Michils. “Journalisten zullen steeds vaker op zoek moeten naar de juiste methodes om feit van fictie te onderscheiden. Zijn beelden in een oorlog gemanipuleerd of niet, bijvoorbeeld? Out-of-the box denken en creatief zijn zullen voorwaarden worden om met behulp van tools en open data de waarheid naar boven te halen.”
5. AI de juiste plaats toekennen
De vraag stelt zich of die ‘verifiërende’ maatschappelijke rol van persmerken aan belang zal winnen ondanks of dankzij artificiële intelligentie. Ondermijnen automatisch gegenereerde artikels de maatschappelijke rol van de pers of zijn AI-tools een krachtig middel om feit en fictie te ontwarren? “Een moeilijke vraag”, bekent Charlotte Michils. “Het is duidelijk dat AI in alle mogelijke fases van een journalistiek proces van pas kan komen: van informatiegaring over de verspreiding ervan tot algoritmes om de gebruikersbeleving te beïnvloeden. Ook in factchecking en in de bestrijding van fake news kan AI van pas komen. De positieve aspecten zijn duidelijk zichtbaar, maar we mogen tegelijk niet blind blijven voor de gevaren.”
AI kan net zo goed het middel zijn om informatie mee te manipuleren, maar dat is niet het enige rode licht waar Michils op wijst. Ook de sociale gevolgen kunnen groot zijn. “We weten nog niet hoe groot de impact zal zijn, maar zowel binnen als buiten de mediasector zien we nu al dat een aantal jobs zich in de gevarenzone bevindt. Denk maar aan vertalers, die het moeilijker krijgen. Of aan mensen die door speech-to-text tools overbodig worden in het toegankelijk maken van audiomateriaal naar specifieke doelgroepen, zoals mensen met een beperking. Het toegankelijk maken wordt wellicht makkelijker, maar de manuele uitvoerders van dat werk zullen worden aan kant geschoven.”
Hebben persmerken in dat dilemma een specifieke rol op te nemen? Opnieuw schuilt de meerwaarde in de verificatie, benadrukt Michils. “Data kunnen bias bevatten en vragen om een menselijke check. Dus daar zit zeker een rol voor de pers. Op dit moment toch nog, want het mag duidelijk zijn dat de evolutie snel gaat.”
5. Maatschappelijke thema’s op de agenda zetten
Persmerken belichten vaak kwesties zoals mensenrechten, sociale rechtvaardigheid, milieuproblemen en gezondheidszorg. Op die manier creëren ze bewustwording en stimuleren ze de maatschappelijke betrokkenheid. Ze fungeren als katalysator voor verandering door problemen aan de kaak te stellen.
Blijft die rol intact? “Ik denk het wel”, is Charlotte Michils optimistisch, “en aan hot topics geen gebrek. Naast de klimaatverandering is ook migratie een pittig thema. We zien heel vaak bepaalde frames opduiken in de media. Persmerken, zeker ook de vakpersmerken, kunnen tijd en ruimte creëren om deze en andere belangrijke thema’s van verschillende kanten te belichten. De coronacrisis heeft ons geleerd dat die taak inhoudelijk vaak behoorlijk technisch kan worden.”
Informatie verstrekken, verschillende meningen en perspectieven belichten, feiten checken en dubbelchecken, zorgen voor bewustwording, … De fundamenten lijken ongewijzigd als het gaat om de maatschappelijke rol die persmerken kunnen vervullen. Schijn bedriegt echter. De komst van sociale media maakte vorig decennium al duidelijk dat het belang van contextualisering, diepgang en mediawijsheid was toegenomen. De volgende technologische golf onder impuls van AI zet de persmerken verder op scherp. Of ze slagen in hun veranderende rol zal finaal bepalen hoe sterk ze een nog niet vermelde rol kunnen blijven invullen: die van een economische actor die via publieks- en reclameinkomsten haar maatschappelijke rol financieel onderbouwt en weet te waarborgen. Ook op dat terrein wacht hen de concurrentieslag om de lezers- en advertentieinkomsten van met name de grote techbedrijven.
